Türk Müziği Makamları: Rast, Uşşak, Nevâ ve Hüseynî Makamı

🎶 Makam nedir?

TDV İslâm Ansiklopedisi makamı “Türk ve Arap mûsikisinin en temel özelliğini belirleyen mûsiki terimi” olarak tanımlar. Kitapların Müzik-Lügat sayfası ise çocuklar için şöyle anlatır: makam, dörtlü ve beşli ses dizilerinin birleşmesiyle oluşan ve belirli bir seyir özelliği bulunan ses dizisidir.

Bir makamı tanımak için dört kavram yeter:

• Karar perdesi: Makamın bitiş perdesi, ana perdesidir.
• Güçlü perdesi: Dörtlü ve beşli dizilerin birleştiği, yarım karar yapılan sestir.
• Yeden: Karar sesinin hemen altındaki perdedir. Karardan önce duyulunca bitiş hissini güçlendirir.
• Seyir: Seslerin hareket yönüdür. Kitaplarda iki seyir türü geçer: çıkıcı ve inici-çıkıcı. Çıkıcı seyirde ezgi karar civarından başlayıp yukarı gider; inici-çıkıcı seyirde inen ve çıkan hareketler birlikte kullanılır.

Türk müziğinde perdelerin kendi adları vardır. Kitapta Nevâ abla bunları tanburla tek tek çalar: rast sol, dügâh la, segâh si, çargâh do, nevâ re sesidir. Üst kattaki hüseynî mi, eviç fa diyez, gerdâniye sol sesini verir.

📋 Dört makam bir bakışta

Bilgiler kitapların Müzik-Lügat sayfalarından; TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddeleriyle karşılaştırıldı.

🟣 Rast makamı

Rast, portenin ikinci çizgisine yazılan sol sesine Türk müziğinde verilen addır. Rast makamı bu perdede karar eder. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre durağı rast (sol), güçlüsü nevâ (re) perdesidir ve seyri “mutlak şekilde çıkıcıdır.”

Temel dizilişi, rastta rast beşlisine nevâda rast dörtlüsünün eklenmesinden oluşur. Dizi yegâhta rast dörtlüsüyle genişler.

Rast makamının seyri

1. Seyir rast perdesinden başlar, dügâh, segâh ve çargâh üzerinden nevâya çıkar ve bir süre durur.
2. Aynı seslerden rasta döner, sonra yeniden nevâya gider.
3. Hüseynî, eviç ve gerdâniye ile yukarıda dolaşır, aynı yoldan nevâya döner.
4. Nevâdan çargâh, segâh ve dügâh üzerinden rasta iner.
5. Yegâh, hüseynî-aşiran ve ırak seslerinden yeniden rasta döner, bir an ıraka gidip rastta biter.

Kitabın hikâyesi: Rast okulun ilk gününe hazırlanırken Segâh ona haber verir: Nevâ abla apartman sakinlerini bir müzik akşamına çağırmıştır. O akşam herkes sırayla kendi adının sesini verir ve hep birlikte rast makamını yürürler.

🟢 Uşşak makamı

Uşşak, portenin ikinci aralığına yazılan la sesine verilen addır. Arapçada “âşıklar” demektir; bu yüzden bu makama âşıklar makamı da denir. TDV İslâm Ansiklopedisi uşşakı “çıkıcı seyir özelliğine sahip basit makamlardan biri” diye anlatır; makam dügâh perdesinde karar eder, güçlüsü nevâdır.

Temel dizilişi, dügâhta uşşak dörtlüsüne nevâ perdesinde bûselik beşlisinin eklenmesinden oluşur.

Uşşak makamının seyri

1. Seyir çıkıcı olduğu için karar perdesi dügâh ve civarından başlar.
2. Segâh, çargâh ve nevâ sesleri verilir, nevâda biraz beklenir, sonra dügâha dönülür.
3. Yeniden nevâya çıkılır; hüseynî, acem, gerdâniye ve muhayyere gidilir.
4. Aynı sırayla nevâya dönülür, oradan dügâha inilir.
5. Kısa bir rast sesinden sonra makam dügâhta biter.

Kitabın hikâyesi: Dügâh, anneannesini ve dedesini çok özlemiştir. Tanbur çalan dedesi gelince onu ve Makamperverler Apartmanı sakinlerini Üsküdar’daki Emin Ongan Üsküdar Mûsiki Cemiyeti’ne götürür. Cemiyet 1918’de Anadolu Mûsiki Cemiyeti adıyla kurulmuştur.

🟠 Nevâ makamı

Nevâ, portenin dördüncü çizgisine yazılan re sesine verilen addır. TDV İslâm Ansiklopedisi nevâyı “Türk mûsikisinde basit makamlardan biri” olarak anar ve dügâh perdesinde karar veren bir makam olduğunu, seyrine güçlü civarından başlandığını yazar.

Temel dizilişi, dügâhta uşşak dörtlüsüne nevâda rast beşlisinin eklenmesinden oluşur. Uşşakla aynı perdede karar eder; ikisini ayıran, eklenen beşli ve seyrin yönüdür.

Nevâ makamının seyri

1. Seyir nevâ sesi ve civarından başlar; çargâh, segâh ve dügâha iner.
2. Dügâhta bir süre beklenir, sonra yeniden nevâya atlanır.
3. Hüseynî, eviç, gerdâniye ve muhayyer sesleri verilip nevâya dönülür.
4. Nevâda biraz beklenir, çargâh, segâh ve dügâha inilir.
5. Kısa bir rast sesinden sonra karar sesi dügâhta biter.

Kitabın hikâyesi: Nevâ, Mesut Cemil’in babası Tanbûrî Cemil Bey’i anlattığı kitabı okuyunca onun yaşadığı yeri görmek ister. Rast’la birlikte Fatih’teki Molla Gürânî Sokağı’na giderler ve orada bir müze kurulması için harekete geçerler.

🔵 Hüseynî makamı

Hüseynî, portenin dördüncü aralığına yazılan mi sesine verilen addır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre makamın yedeni rast, durağı dügâh, güçlüsü hüseynî perdesidir ve makam inici-çıkıcı bir seyir izler.

Temel dizilişi, dügâhta hüseynî beşlisine hüseynî perdesinde uşşak dörtlüsünün eklenmesinden oluşur.

Hüseynî makamının seyri

1. Seyir dügâhla başlar; segâh, çargâh, nevâ ve hüseynî gelir, hüseynîde biraz beklenir.
2. Eviç, gerdâniye ve muhayyer verilip yeniden hüseynîye dönülür.
3. Nevâ ve çargâha inilir, kısa bir beklemeden sonra segâha dokunup dügâha gelinir.
4. Bir süre rast sesi verilir, sonra dügâhta karar kılınır.

Kitabın hikâyesi: Bir kasım sabahı Rast’ın babası çocukları Haliç kıyısındaki Aynalıkavak Kasrı’na götürür. Sultan III. Selim’in beste yaparak uzun saatler geçirdiği kasrı onlara, daha önce oraya gitmiş olan Hüseynî gezdirir. Kasır bugün Mûsiki Müzesi olarak da kullanılmaktadır.

🧒 Çocuklara makam nasıl anlatılır?

Makam kavramı ilk bakışta zor görünür. Oysa çocuk perdeleri birer kişi gibi düşündüğünde kolaylaşır. Makamperverler Apartmanı’nda her kat bir perdedir: Rast ikinci katta, Segâh üçüncü katta, Nevâ abla dördüncü katta oturur. Ara katlarda Dügâh, Çargâh ve Hüseynî vardır.

• Sesleri sırayla verin: Kitaptaki müzik akşamında olduğu gibi her çocuk bir perdenin adını alır ve sırası gelince sesini verir.
• Seyri yürüyün: Çocuklar sandalyelere sırayla oturur; seyir çıkarken sağa, inerken sola doğru ilerlenir.
• Mini şarkıyı dinleyin: Her kitabın sonundaki kısa şarkı, perdelerin adlarını seyrin sırasıyla söyler.
• Ezgiyi sona bağlayın: Karar sesine gelince durun. Çocuk “bitti” hissini kendisi fark eder.

Batı müziğindeki nota adlarını önce öğrenmek isteyenler için sol anahtarı ve nota yerleri rehberimiz iyi bir başlangıçtır.

❓ Sık sorulan sorular