Deyimler ve Anlamları: 140 Deyim, Örnek Cümleleriyle
İlkokul çocukları için 48 deyim kartı (anlamı, çocuk dostu açıklaması ve örnek cümlesiyle) ve A’dan Z’ye 92 deyim daha. Anlamlar TDK sözlüğüne dayanır.
Deyim nedir? TDK’ya göre deyim, “genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeği”dir. Örneğin “ağzı kulaklarına varmak” deyimi çok sevinmek anlamına gelir; kimsenin ağzı gerçekten kulağına kadar uzamaz. Bu sayfada önce 48 deyimi kartlarla, ardından 92 deyimi alfabetik tabloda bulacaksınız.
Deyimleri öğretirken en etkili yöntem, onları bir cümle içinde göstermektir. Listenin altında, öğrendiklerinizi pekiştirmek için ücretsiz bir bulmaca oyunu da var.
📚 Atasözü ve Deyimleri Hikayelerle Öğreten Kitaplar
Çocuğunuz deyimleri sevdiyse, bu iki kitap atasözü ve deyimleri keyifli hikayeler ve etkinliklerle öğretir (1. sınıf, 7+ yaş):
🎁 Ücretsiz örnek: Bir Atasözü Meselesi’nden seçilmiş 8 etkinlik sayfası (eşleştirme, cümle tamamlama, atasözü testi) PDF olarak indir · tüm ilkokul etkinlikleri
100 Deyim ve Kısa Anlamları
Aşağıda 100 deyim, kısa anlamlarıyla harf sırasında. Anlamlar TDK Güncel Türkçe Sözlük‘ten alındı. Örnek cümleler için deyim kartlarına ve A’dan Z’ye tabloya bakabilirsiniz.
- Ağız birliği etmek: Bir konuda anlaşarak aynı biçimde konuşmak
- Ağız tadıyla: Huzurlu bir biçimde, rahatlık içinde
- Ağzına geleni söylemek: Nezaket dışına çıkarak ağır ve kırıcı sözler söylemek
- Ağzından kaçırmak: Istemediği hâlde boş bulunup söyleyivermek
- Ağzında bakla ıslanmamak: Sır saklamamak
- Ağzı kulaklarına varmak: Çok sevinmek
- Ağzı sıkı: Sır saklayan; ağzı pek, ketum
- Aklı başına gelmek: Davranışlarının yanlışlığını sezerek doğru yolu bulmak
- Aklı başında: Bilinci yerinde olan
- Ateşle oynamak: Pek tehlikeli bir işle uğraşmak
- Ateş püskürmek: Çok öfkeli olmak
- Ayak uydurmak: Yürüyüşte adım atışını başkalarınınkine uydurmak
- Ayvayı yemek: Kötü duruma düşmek, işi bozulmak
- Başını ağrıtmak: Gereksiz sözlerle birini bunaltmak
- Baştan savma: Üstünkörü
- Baş başa vermek: Iki veya daha çok kimse bir kenara çekilip konuşmak
- Bel bağlamak: Birisinin kendisine yardımcı olacağına inanmak, güvenmek
- Bin dereden su getirmek: Birini ikna etmek için birçok sebep ileri sürmek, dil dökmek
- Bir taşla iki kuş vurmak: Bir iş veya davranışla birden çok yararlı sonuca ulaşmak
- Boyunun ölçüsünü almak: Kendi yetersizliğini, beceriksizliğini anlamak
- Burnundan solumak: Çok öfkelenmiş olmak
- Burnu büyümek: Büyüklenmek
- Burun buruna gelmek: Beklenmedik bir anda karşılaşmak, birbirlerine çok yaklaşmak
- Burun kıvırmak: Önem vermemek, küçümsemek, beğenmemek
- Canı sıkılmak: Içi sıkılmak, yapacak bir işi olmamaktan tedirginlik duymak
- Çantada keklik: Ele geçirilmesi, elde edilmesi kolay olan; torbada keklik
- Çenesi düşük: Geveze
- Dal budak salmak: Karmaşık bir biçimde yayılıp genişlemek
- Dikkat kesilmek: Bütün dikkatini bir şey üzerinde toplamak
- Dilinde tüy bitmek: Tekrar tekrar söylemekten usanmak, bıkmak
- Dilini tutmak: Sonunu düşünmeden gelişigüzel konuşmaktan sakınmak
- Dili uzun: İncitici sözler söyleyen, küstah, saygısız (kimse)
- Dize gelmek: Baş eğmek, boyun eğmek
- Dokuz doğurmak: Merakla, heyecan içinde, sabırsızlıkla beklemek
- Dut yemiş bülbüle dönmek: Neşe ve konuşkanlığını yitirmek, susmak
- Ele avuca sığmamak: Söz dinlememek, baskı altına alınmamak, zapt edilememek
- Eli ayağı tutmak: Beden gücü yerinde olmak
- El ele vermek: El tutuşmak
- El üstünde tutmak: Bir kimseye çok saygı ve sevgi göstermek
- Etekleri tutuşmak: Çok telaşlanmak
- Gemileri yakmak: Geri dönüşü olmayan kararlar vermek
- Gözden geçirmek: Okumak
- Göze batmak: Aşırı derecede görünür olmak
- Göze girmek: Davranış ve yetenekleriyle ilgi ve önem kazanmak
- Gözüne kestirmek: Başarabileceğini ummak
- Gözüne uyku girmemek: Uyuyamamak, uykusuz kalmak
- Gözünü dört açmak: Aldanmamak için çok uyanık bulunmak
- Gözü arkada kalmak: Bırakılan bir şey veya kimse ile ilgili tedirginliği sürmek
- Gözü kara: Korkusuz (kimse)
- Gözü tutmak: Güvenmek, beğenmek
- Göz atmak: Kısa bir süre, fazla dikkat etmeden bakıvermek
- Göz boyamak: Kandırmak, yanıltmak, gösterişle aldatmak
- Göz gezdirmek: Derinlemesine incelemeden okumak
- Göz göre göre: Belli ve apaçık olarak, herkesin gözü önünde
- Göz kulak olmak: Görme, işitme yoluyla bilgi edinmeye çalışmak
- Göz yummak: Görmezlikten gelmek, hoş görmek, bağışlamak
- Gün yüzü görmemek: Güneş ışığından uzakta kalmak, ışık görmemek
- Haddini bilmek: Kendi değer ve yeteneğinin farkında olmak
- Hapı yutmak: Kötü bir duruma düşmek
- Havadan sudan: Boş, önemsiz şeylerden
- Hava atmak: Herhangi bir üstünlüğünden dolayı şişinmek, caka yapmak
- Hesaba katmak: Dikkate almak, göz önünde bulundurmak
- İçi içine sığmamak: Telaş, sabırsızlık, coşkunluk göstermekten kendini alamamak
- İçi rahat etmek: Kaygı duyulacak bir konu bulunmadığını öğrenerek ferahlamak
- İçi sızlamak: Çok üzülmek
- İki dirhem bir çekirdek: Çok güzel ve özenli giyinmiş
- Kafa dengi: Kafadar
- Kafa patlatmak: Bir konu üzerinde pek çok düşünmek
- Kafa yormak: Bir iş, bir konu üzerinde çokça düşünmek
- Kanı kaynamak: Coşkun ve kıpırdak olmak
- Kara çalmak: Birine iftira etmek, kara sürmek
- Karnı zil çalmak: Çok acıkmış olmak
- Kendini dev aynasında görmek: Kendini olduğundan çok üstün görmek
- Kervana katılmak: Bir topluluğa karışmak
- Kulağına çalınmak: Başkasına söylenirken kendisi de duymuş olmak
- Kulak kabartmak: Belli etmemeye çalışarak dinlemek
- Kulak misafiri olmak: Yanında konuşulanları hissettirmeden veya istemeden dinlemek
- Kuyusunu kazmak: Birinin yıkımına çalışmak, kötü duruma düşmesini istemek
- Nabzına göre şerbet vermek: Birinin hoşuna gidecek, gururunu okşayacak yolda davranmak
- Ortalığı birbirine katmak: Kargaşa çıkarmak
- Pabucu dama atılmak: Kendinden üstün birinin çıkmasıyla gözden düşmek
- Pireyi deve yapmak: Önemsiz bir olayı büyütmek
- Püf noktası: Bir işin en ince, hassas ve önemli noktası
- Saman altından su yürütmek: Belli etmeden iş çevirmek, ortalığı karıştırmak
- Sinek avlamak: Müşterisi olmayıp boş oturmak
- Söz vermek: Bir işi yapacağını kesinlikle bildirmek
- Sudan çıkmış balığa dönmek: Herhangi bir sebeple ne yapacağını bilememek, çok şaşırmak
- Suya sabuna dokunmamak: Sakıncalı konularla ilgilenmemek, bunlardan söz etmemek
- Taş çatlasa: Bütün olanakların kullanılmış olmasına karşın
- Tepesi atmak: Birdenbire öfkeye kapılmak, öfkelenmek
- Tozu dumana katmak: Ortalığı altüst etmek
- Tuzu kuru: Bir işten zarar görmeyen, kazancı yolunda olan (kimse)
- Vakit kazanmak: Bir şeye ayrılan süreyi azaltmak
- Yaka silkmek: Bıkmak, usanmak
- Yol göstermek: Kılavuzluk etmek, yolu bilmeyene anlatmak, tarif etmek
- Yüzünü güldürmek: Birini mutlu etmek, birine iyilik etmek
- Yüzü gülmek: Sevinci yüzünden belli olmak
- Yüzü kızarmak: Utanmak
- Yüz çevirmek: Gösterdiği ilgiyi kesmek
- Zaman öldürmek: Boş şeylerle vakit geçirmek
📥 Deyimler çalışma kâğıdı: 120 deyim, yazdırılabilir PDF
TDK anlamlarıyla 120 deyim ve her deyim için çocuğun kendi cümlesini yazacağı bir sütun. Formu doldurun, PDF hemen açılsın.
48 Deyim Kartı: Anlamı, Açıklaması ve Örnek Cümlesi
Ağzı kulaklarına varmak
Anlamı: Çok sevinmek, çok mutlu olmak; sevincini yüzünden belli edecek kadar geniş gülümsemek.
O kadar çok sevinirsin ki gülümsemen kocaman olur, yanakların iki yana açılır ve sanki ağzın kulaklarına kadar uzanmış gibi görünür. Yani çok ama çok mutlu olmak demek.
📝 Doğum gününde istediği bisikleti görünce Ela’nın ağzı kulaklarına vardı.
Burnu havada olmak
Anlamı: Kibirli, kendini beğenmiş olmak; başkalarını küçümseyip büyüklük taslamak.
Kendini herkesten üstün görüp arkadaşlarına tepeden bakan, ‘ben en iyisiyim’ diyerek kimseyle güzelce konuşmayan kişiye denir. Çünkü öyle kişiler başını dik tutup burnunu havaya kaldırır gibi davranır.
📝 Yarışmayı kazandıktan sonra burnu havada oldu, eski arkadaşlarıyla bile konuşmaz oldu.
Etekleri zil çalmak
Anlamı: Çok sevinmek, sevincinden yerinde duramamak; büyük bir mutluluk içinde coşmak.
Bir habere o kadar çok sevinirsin ki yerinde duramaz, zıplayıp dans etmek istersin. Sanki eteğine küçük ziller takılmış da her hareketinde ‘şıngır şıngır’ çalıyormuş gibi neşeyle oynarsın.
📝 Tatilde dedesinin yanına gideceğini öğrenen Zeynep’in etekleri zil çaldı.
Dört gözle beklemek
Anlamı: Bir şeyi büyük bir özlem ve sabırsızlıkla, çok isteyerek beklemek.
Çok istediğin bir şeyin olmasını öyle heyecanla beklersin ki her gün ‘acaba geldi mi, oldu mu’ diye merakla bakarsın. Sanki iki gözün yetmiyormuş da dört gözün varmış gibi dört gözle bekliyorsun demektir.
📝 Kardeşinin doğacağı günü dört gözle bekliyordu.
Kulak kabartmak
Anlamı: Belli etmeden, gizlice dikkatle dinlemeye çalışmak; konuşulanları duymaya çalışmak.
Yan tarafta konuşulan bir şeyi merak edip, belli etmeden dinlemeye çalışırsın. Kulağını o yöne çevirip sessizce duymaya gayret etmene ‘kulak kabartmak’ denir.
📝 Annesiyle babası sürpriz hediyeyi konuşurken çocuk kapının arkasından kulak kabarttı.
Göz atmak
Anlamı: Bir şeye kısaca, üstünkörü bakmak; şöyle bir bakıp geçmek.
Bir şeye uzun uzun değil de hızlıca, şöyle bir bakıvermektir. Mesela kitabın sayfalarını çevirip içine kısacık bakmana ‘göz atmak’ denir.
📝 Sınava girmeden önce defterine bir göz attı.
El ele vermek
Anlamı: Bir işi başarmak için birlikte, yardımlaşarak ve dayanışma içinde çalışmak.
Bir işi tek başına değil, arkadaşlarınla birlikte yardımlaşarak yapmak demektir. Herkes biraz uğraşınca iş daha kolay ve güzel olur.
📝 Bütün sınıf el ele verdi ve okul bahçesini kısa sürede temizledi.
İçi içine sığmamak
Anlamı: Çok sevinmek, sevincinden ve heyecanından duramayacak hale gelmek.
O kadar çok sevinmek demektir ki, içindeki mutluluk taşar ve yerinde duramazsın. Zıplamak, koşmak istersin çünkü içinde kocaman bir sevinç vardır.
📝 Doğum gününde bisikletini görünce içi içine sığmadı.
Kafa yormak
Anlamı: Bir konu veya sorun üzerinde uzun uzun, dikkatlice düşünmek.
Bir bilmeceyi ya da zor bir soruyu çözmek için uzun uzun düşünmek demektir. Beynini çalıştırır, en iyi cevabı bulmaya uğraşırsın.
📝 Matematik problemini çözmek için epeyce kafa yordu.
Göze girmek
Anlamı: Davranışlarıyla birinin beğenisini ve sevgisini kazanmak, gözünde değer kazanmak.
Güzel davranışlarınla birinin seni beğenmesini ve sevmesini sağlamak demektir. İyi işler yapınca öğretmenin ya da büyüklerin gözünde değerli olursun.
📝 Derslerine çok çalışarak öğretmeninin gözüne girdi.
Ağzı açık kalmak
Anlamı: Gördüğü veya duyduğu şey karşısında çok şaşırmak, hayretler içinde kalmak.
Çok şaşırtıcı bir şey görünce öyle hayret edersin ki ağzın açık kalır. Beklemediğin güzel ya da inanılmaz bir şey olduğunda böyle olur.
📝 Sihirbazın gösterisini izleyen çocukların ağzı açık kaldı.
Kulağına küpe olmak
Anlamı: Yaşanan bir olaydan ders alıp onu unutmamak, bundan sonrası için iyi bir uyarı olmak.
Başına gelen bir şeyden ders çıkarıp onu hiç unutmamak demektir. O olay sana hatırlatır ve bir daha aynı hatayı yapmazsın.
📝 Aceleyle koşarken düşmesi kulağına küpe oldu, artık daha dikkatli yürüyor.
Eli boş dönmek
Anlamı: Gittiği yerden hiçbir şey elde edemeden, istediğini alamadan geri dönmek.
Bir şeyi almaya ya da yapmaya gidip, onu hiç elde edemeden geri gelmek demektir. Sanki ellerin bomboş kalmış gibi olur.
📝 Marketteki bütün ekmekler bitmişti, bu yüzden babam eli boş döndü.
Burun kıvırmak
Anlamı: Bir şeyi ya da kimseyi beğenmemek, küçümsemek, değer vermemek.
Bir şeyi beğenmeyip ‘öff, bu olmaz’ dercesine yüzünü buruşturmaktır. Karşındakini ya da o şeyi küçük görmek anlamına gelir.
📝 Yeni gelen oyuncağı görünce burun kıvırdı, hiç beğenmemişti.
Gözden düşmek
Anlamı: Eskiden sevilen ya da değer verilen birinin/bir şeyin değerini, sevgisini, saygınlığını yitirmesi.
Önceden çok sevilen birinin ya da bir şeyin, artık eskisi kadar sevilmemesi, değerinin azalması demektir.
📝 Sürekli yalan söyleyince arkadaşlarının gözünden düştü.
Pabucu dama atılmak
Anlamı: Daha iyisi ya da daha üstünü ortaya çıkınca eski değerini, beğenisini yitirmek; önemini kaybetmek.
Daha güzeli, daha iyisi gelince eski şeyin artık beğenilmemesi, bir kenara bırakılması demektir. Sen daha iyi olunca, eskisi unutulur.
📝 Sınıfa hızlı koşan yeni bir öğrenci gelince, eski şampiyonun pabucu dama atıldı.
Çantada keklik
Anlamı: Elde edilmesi çok kesin ya da çok kolay görünen şey, kişi veya durum.
Daha kazanmadan ‘bu kesin benim oldu, hiç zorlanmam’ diye düşünülen, çok kolay sanılan bir şey demektir. Ama bazen o kadar da kolay olmaz!
📝 Maçı çantada keklik sandılar ama rakip takım gol atınca çok şaşırdılar.
İğneyle kuyu kazmak
Anlamı: Çok zor bir işi yetersiz araçlarla, büyük bir sabır ve emekle, yavaş yavaş başarmaya çalışmak.
Kocaman, zor bir işi küçücük bir araçla, sabırla ve hiç vazgeçmeden azar azar yapmaya çalışmak demektir. Çok sabır ister!
📝 Bu koca kitabı tek başıma ezberlemek, iğneyle kuyu kazmak gibi.
Pireyi deve yapmak
Anlamı: Küçük ve önemsiz bir olayı gereğinden çok büyütüp abartmak.
Aslında çok küçük, sorun bile olmayan bir şeyi kocaman bir mesele gibi göstermek demek. Minicik bir pireyi koskoca bir deveymiş gibi anlatmak gibi!
📝 Kalemini birkaç dakika ödünç aldık diye pireyi deve yapma, hemen geri vereceğim.
Bir taşla iki kuş vurmak
Anlamı: Tek bir davranışla iki işi birden başarmak, iki amaca aynı anda ulaşmak.
Bir tek hareketle iki işi aynı anda halletmek demek. Tek seferde iki güzel sonuç elde etmek gibi düşünebilirsin!
📝 Markete giderken mektubu da postaladım, böylece bir taşla iki kuş vurdum.
Armut piş ağzıma düş
Anlamı: Hiç emek ve çaba harcamadan her şeyin hazır olarak önüne gelmesini bekleme tutumu.
Hiç çalışmadan, hiç uğraşmadan her şeyin kendiliğinden hazır gelmesini istemek demek. Ağacın altında oturup armudun kendi kendine ağzına düşmesini beklemek gibi!
📝 Ödevini hiç açmadan bekliyorsun; armut piş ağzıma düş der gibi, böyle hiçbir şey kendiliğinden olmaz.
Saman altından su yürütmek
Anlamı: Hiç belli etmeden, gizlice ve sinsice bir iş çevirmek.
Kimse fark etmeden, gizli gizli bir şeyler yapmak demek. Suyu samanın altından akıtıp kimseye göstermemek gibi düşünebilirsin!
📝 Yüzü gülüyordu ama saman altından su yürütüp sürpriz partiyi gizlice hazırlıyormuş.
Gözünü dört açmak
Anlamı: Çok dikkatli olmak, bir şeyi kaçırmamak için son derece dikkat etmek.
Bir şeyi hiç kaçırmamak için çok ama çok dikkatli olmak demek. Sanki iki gözün varmış da dört gözle bakıyormuşsun gibi her yere dikkat etmek!
📝 Karşıdan karşıya geçerken gözünü dört aç, sağına soluna iyice bak.
Dilinin ucunda olmak
Anlamı: Bir şeyi hatırlamak ya da söylemek üzere olmak ama bir türlü söyleyememek.
Bir şeyi tam hatırlayacakken hatırlayamamak, neredeyse söyleyecekken ağzından çıkmaması demek. Cevabı biliyorsun ama tam dilinin ucunda kalmış gibi!
📝 O filmin adı tam dilimin ucunda ama bir türlü söyleyemiyorum.
Ağız birliği etmek
Anlamı: Bir konuda önceden anlaşıp herkesin aynı şeyi söylemesi, sözbirliği yapmak.
Birkaç kişinin önceden konuşup ‘hep aynı şeyi söyleyelim’ diye anlaşmasına denir. Yani herkes ağız ağıza vermiş gibi aynı cevabı verir.
📝 Çocuklar ağız birliği etmişti; öğretmen sorunca hepsi ‘Camı biz kırmadık’ dedi.
Kafası karışmak
Anlamı: Bir konuyu anlayamayıp ne yapacağını bilememek, zihni bulanmak ve karar verememek.
Çok fazla şey aynı anda düşünülünce ya da bir şey anlaşılmayınca kişinin ‘şimdi ne yapacağım?’ diye şaşırıp kalmasıdır. Düşünceler birbirine dolanmış gibi olur.
📝 Soruda çok fazla sayı olunca kafam karıştı ve hangi işlemi yapacağımı bilemedim.
Eli kulağında olmak
Anlamı: Bir olayın olmasına çok az kalmak, gerçekleşmesi an meselesi olmak.
Beklediğimiz bir şeyin neredeyse olmak üzere olması demektir. Yani ‘çok az kaldı, birazdan oluyor’ anlamına gelir.
📝 Tatilin başlamasına çok az kaldı, eli kulağında!
Göz gezdirmek
Anlamı: Bir şeye dikkatlice değil, üstünkörü ve hızlıca bakıp ana hatlarıyla incelemek.
Bir şeye baştan sona derin derin değil, hızlıca şöyle bir bakmak demektir. Sanki gözlerin sayfanın üzerinde gezinir gibi kısa bir bakış atarsın.
📝 Sınava girmeden önce konulara hızlıca göz gezdirdim.
İpe un sermek
Anlamı: Bir işi yapmamak için geçerli olmayan bahaneler uydurmak, oyalayıp işi savsaklamak.
Bir işi yapmak istemeyince ‘şu yüzden olmaz, bu yüzden olmaz’ diye saçma bahaneler bulup işi sürekli ertelemektir. Yani aslında yapmamak için kıvırmaktır.
📝 Odasını toplaması istenince ipe un serip ‘Sonra yaparım’ diye bahaneler buldu.
Ateş püskürmek
Anlamı: Çok öfkelenip kızgınlıkla bağırıp çağırmak, hiddetle azarlamak.
Birinin çok ama çok sinirlenip kıpkırmızı olarak bağırmasıdır. Sanki ağzından ateş çıkıyormuş gibi öfkeyle konuşur.
📝 Camı kıranı görünce komşu amca ateş püskürdü.
Etekleri tutuşmak
Anlamı: Bir tehlike veya beklenmedik kötü bir durum karşısında çok telaşlanmak, ne yapacağını şaşırıp paniğe kapılmak.
Bir şey ters gittiğinde ya da yetişmen gereken bir işi unuttuğunu fark ettiğinde içine düşen büyük telaş ve heyecan hâlidir. Eteklerin gerçekten yanmaz; sadece çok aceleci ve panik hissedersin.
📝 Sınava on dakika kala kalemini evde unuttuğunu fark edince etekleri tutuştu.
Ağzından bal akmak
Anlamı: Çok tatlı, güzel ve etkileyici konuşmak; sözleri insanın hoşuna gidecek kadar nazik ve sevimli olmak.
Birinin konuşması o kadar tatlı ve nazik olur ki dinlemek çok hoşuna gider, sanki sözcükler bal gibi tatlıdır. Gerçek bal değildir; güzel ve sevecen konuşmayı anlatır.
📝 Anneannem masal anlatırken ağzından bal akıyor, hepimiz pür dikkat onu dinliyoruz.
Kulağına çalınmak
Anlamı: Bir haberi ya da sözü tam olarak değil, üstünkörü, yarım yamalak duymak; kulağına gelmek.
Bir şeyi açıkça değil de yanından geçerken, öylesine kısaca duymandır. Tam dinlemezsin ama o sözün küçük bir parçası kulağına gelir.
📝 Yarın okulun erken biteceği kulağıma çalındı ama doğru mu bilmiyorum.
Gözü arkada kalmak
Anlamı: Bir yerden ya da birinden ayrılırken arkada bıraktığı şey veya kişi için endişelenip içi rahat olmamak.
Bir yerden ayrılırken geride bıraktığın birini ya da bir şeyi merak edip için rahat etmemesidir. Bedenin uzaklaşır ama aklın hep geride kalanlardadır.
📝 Hasta kardeşini evde bırakıp okula giden Elif’in bütün gün gözü arkada kaldı.
İşi başından aşkın olmak
Anlamı: Yapacak o kadar çok işi olmak ki yetişemeyecek kadar yoğun ve meşgul olmak.
O kadar çok yapacak işin olur ki hepsine yetişmeye çalışırken hiç boş vaktin kalmaz. İşler sanki başının üstünden taşacak kadar çoktur.
📝 Annemin bugün işi başından aşkın olduğu için ona sofrayı kurmakta yardım ettim.
Pişmiş aşa su katmak
Anlamı: Olumlu sonuçlanmak üzere olan, neredeyse tamamlanmış bir işi bozmak, yoluna girmiş bir durumu engellemek.
Güzelce hazırlanmış, tam bitmek üzere olan bir işi son anda bozmaktır. Tıpkı pişmiş bir yemeğe su dökünce tadının bozulması gibi, güzel giden işi berbat etmeyi anlatır.
📝 Tüm hazırlıkları bitirmiştik, son anda kavga çıkarıp pişmiş aşa su katma.
Bardağı taşıran son damla
Anlamı: Uzun süredir biriken sıkıntıların üstüne eklenen ve artık dayanma sınırını aşıran küçük ama belirleyici olay.
Bir bardak suyla doluyken üstüne eklenen küçücük bir damla bile onu taşırır. Aynen öyle, birikmiş küçük sıkıntıların üstüne gelen son ufak şey de insanın sabrını taşırır.
📝 Bütün gün kardeşinin oyuncaklarını dağıtmasına ses çıkarmamıştı ama kalemini de kırınca bu, bardağı taşıran son damla oldu.
Gözüne kestirmek
Anlamı: Bir işi başarabileceğine inanmak ya da bir şeyi beğenip kendine uygun bulup seçmek.
Bir şeye bakıp ‘Bunu ben yaparım’ ya da ‘İşte tam bana göre, bunu seçiyorum’ demektir. Yani bir hedefi beğenip kendine yakıştırmaktır.
📝 Yarışmada en yüksek dalı gözüne kestirdi ve hiç korkmadan oraya tırmanmaya karar verdi.
Kafa patlatmak
Anlamı: Bir konuyu çözmek için uzun uzun ve yoğun biçimde düşünüp zihnini çok yormak.
Zor bir soruyu çözmeye çalışırken o kadar çok düşünürsün ki kafan yorulur. İşte bu kadar çok düşünmeye ‘kafa patlatmak’ denir; gerçekten kafan patlamaz, sadece çok düşünmüşsündür.
📝 Bilmecenin cevabını bulmak için akşama kadar kafa patlattı ama sonunda çözdü.
Eli ayağına dolaşmak
Anlamı: Heyecan, korku ya da telaştan ne yapacağını şaşırıp beceriksiz ve şaşkın davranmak.
Çok heyecanlanınca ya da korkunca ne yapacağını bilemez, elin ayağın birbirine karışır, sakarlaşırsın. İşte bu telaşlı şaşkınlığa ‘eli ayağına dolaşmak’ denir.
📝 Sahneye çıkıp şiir okuyacağı sırada öyle heyecanlandı ki eli ayağına dolaştı ve mikrofonu düşürdü.
Ağzı laf yapmak
Anlamı: Düzgün, etkili ve ikna edici konuşmak; sözünü güzel ve akıcı söylemek.
Bazı insanlar konuşurken sözlerini öyle güzel sıralar ki herkes onları zevkle dinler ve hak verir. İşte güzel, akıcı ve ikna edici konuşan kişiye ‘ağzı laf yapıyor’ denir.
📝 Sınıf gezisini öğretmene kabul ettiren oydu; çünkü ağzı laf yapıyor, herkesi güzel sözleriyle ikna ediyordu.
Burnu büyümek
Anlamı: Kibirlenmek, kendini başkalarından üstün görüp büyüklenmek.
Bir kişi başarılarıyla çok övünüp kendini herkesten üstün görmeye başlarsa, arkadaşlarına tepeden bakarsa onun ‘burnu büyümüş’ deriz. Tabii burnu gerçekten büyümez, sadece kibirlenmiştir.
📝 Yarışmayı kazanınca burnu büyüdü ve artık kimseyle oyun oynamak istemedi.
Yüzü gülmek
Anlamı: Sevinmek, mutlu olmak, neşelenmek.
Bir şeye çok sevindiğinde içindeki mutluluğun yüzünde belli olmasıdır. İyi bir haber duyunca yüzün ışıl ışıl olur, gülümsersin.
📝 Doğum günü hediyesini görünce Elif’in yüzü güldü.
Kulak asmamak
Anlamı: Söylenenleri dinlememek, önem vermemek, dikkate almamak.
Birisi sana bir şey söylediğinde onu dinlemeyip umursamamandır. Sanki o sözleri hiç duymamış gibi davranırsın.
📝 Annesi ‘Yağmurluğunu al’ dedi ama Mert kulak asmadı ve ıslandı.
Göz kulak olmak
Anlamı: Birini ya da bir şeyi korumak, gözetmek, ilgilenip kollamak.
Birinin başına kötü bir şey gelmesin diye onu kollaman, ona dikkat etmendir. Onu gözünün önünden ayırmaz, gerekirse yardım edersin.
📝 Annem dışarı çıkarken ‘Küçük kardeşine göz kulak ol’ dedi.
Eli açık olmak
Anlamı: Cömert olmak, başkalarına yardım etmekten, paylaşmaktan ve vermekten kaçınmamak.
Sahip olduğun şeyleri başkalarıyla seve seve paylaşmandır. Cömert bir insan, elindekini paylaşmaktan mutluluk duyar.
📝 Komşumuz çok eli açık biri, bahçesindeki meyveleri herkese dağıtır.
Ağız tadıyla
Anlamı: Huzur içinde, keyifle, hiçbir sıkıntı ve kavga olmadan.
Hiç üzüntü, kavga ya da sıkıntı olmadan, rahat ve mutlu bir şekilde bir şey yapmaktır. Herkesin keyfinin yerinde olduğu güzel anlardır.
📝 Bütün aile bir araya geldi, bayramı ağız tadıyla kutladık.
Dilini tutmak
Anlamı: Söyleyeceği uygunsuz bir sözü söylememek, konuşmasına dikkat edip kendini tutmak.
Aklına gelen kırıcı ya da yanlış bir sözü söylemeyip kendini tutmandır. Bazen konuşmadan önce düşünmek, üzücü bir söz söylememek en güzelidir.
📝 Arkadaşına kızgındı ama kırıcı bir şey söylememek için dilini tuttu.
A’dan Z’ye 92 Deyim Daha: Anlamları ve Örnek Cümleleri
Aşağıdaki deyimlerin anlamları TDK Güncel Türkçe Sözlük‘ten alındı; örnek cümleler çocukların günlük hayatından seçildi. Harfe göre atlamak için: A · B · C · Ç · D · E · G · H · İ · K · L · N · O · P · S · T · Ü · V · Y · Z
| Deyim | Anlamı (TDK) | Örnek cümle |
|---|---|---|
| A | ||
| Ağzına geleni söylemek | Nezaket dışına çıkarak ağır ve kırıcı sözler söylemek | Öfkelenince ağzına geleni söylemek yerine derin bir nefes aldı. |
| Ağzından kaçırmak | İstemediği hâlde boş bulunup söyleyivermek | Kardeşim doğum günü hediyesini ağzından kaçırınca sürpriz bozuldu. |
| Ağzında bakla ıslanmamak | Sır saklamamak | Kerem’in ağzında bakla ıslanmaz, sürprizi hemen herkese anlattı. |
| Ağzı sıkı | Sır saklayan; ağzı pek, ketum | Sırrımı yalnızca Defne’ye anlattım, çünkü o çok ağzı sıkı biridir. |
| Akla karayı seçmek | Bir işi başarıncaya değin çok sıkıntı çekmek, güçlüklerle karşılaşmak | Yapbozun son parçalarını bulana kadar akla karayı seçtik. |
| Aklı başına gelmek | Davranışlarının yanlışlığını sezerek doğru yolu bulmak | Ödevini son güne bırakıp zorlanınca aklı başına geldi, artık erken başlıyor. |
| Aklı başında | Ne yaptığının farkında olan; akıllı başlı | Ablam aklı başında biridir, zor bir durumda ilk ona danışırım. |
| Ateşle oynamak | Pek tehlikeli bir işle uğraşmak | Prizle oynamak ateşle oynamak demektir, sakın yapma. |
| Ayağını denk almak | Dikkat etmek | Buzlu yolda ayağını denk al, düşmeyesin. |
| Ayak uydurmak | Kendi gidiş ve davranışını başkasınınkine benzetmek | Yeni okuluna kısa sürede ayak uydurdu, şimdi çok arkadaşı var. |
| Ayvayı yemek | Kötü duruma düşmek, işi bozulmak | Kitabımı evde unutunca ayvayı yediğimi anladım. |
| B | ||
| Baltayı taşa vurmak | Farkında olmayarak birine dokunacak sözler söylemek, pot kırmak | Arkadaşının resmine “Bu ne?” diye sorunca baltayı taşa vurduğunu anladı. |
| Başa çıkmak | Güçlükler çıkaran biriyle olan işini, kendi istediği yolda sonuçlandırabilmek | Zor bir problemdi ama sabırla çalışıp onunla başa çıktı. |
| Başını ağrıtmak | Bir iş için birini tedirgin etmek, uğraştırmak | Aynı soruyu sorup durarak annesinin başını ağrıttı. |
| Baştan savma | Üstünkörü | Ödevini baştan savma yapınca öğretmeni yeniden yazmasını istedi. |
| Baş başa vermek | Dayanışmak | Sınıfça baş başa verip okul bahçesini temizledik. |
| Bel bağlamak | Birisinin kendisine yardımcı olacağına inanmak, güvenmek | Takım, en iyi oyuncusuna bel bağlamıştı. |
| Bin dereden su getirmek | Birini ikna etmek için birçok sebep ileri sürmek, dil dökmek | Geç yatmak için bin dereden su getirdi ama annesini ikna edemedi. |
| Boyunun ölçüsünü almak | Kendi yetersizliğini, beceriksizliğini anlamak | Kimseyi dinlemeden yarışa girdi ve boyunun ölçüsünü aldı. |
| Burnundan solumak | Çok öfkelenmiş olmak | Maçı kaybeden takımın kaptanı burnundan soluyordu. |
| Burun buruna gelmek | Beklenmedik bir anda karşılaşmak, birbirlerine çok yaklaşmak | Köşeyi dönerken eski öğretmenimle burun buruna geldim. |
| C | ||
| Canı sıkılmak | İçi sıkılmak, yapacak bir işi olmamaktan tedirginlik duymak | Yağmurlu günde evde canı sıkılınca resim yapmaya başladı. |
| Cin fikirli | Çok kurnaz, zekâsını insanları aldatmaya yönelik olarak kullanan | Masaldaki cin fikirli tilki herkesi kandırmaya çalışıyordu. |
| Ç | ||
| Çam devirmek | Karşısındakine dokunacak veya kötü bir sonuç doğuracak söz söylemek | Misafirin önünde yemeği beğenmediğini söyleyerek çam devirdi. |
| Çenesi düşük | Geveze | Çenesi düşük arkadaşımız teneffüs boyunca hiç susmadı. |
| Çileden çıkmak | Olup bitenler karşısında sabrı ve dayanıklılığı kalmayıp taşkınlık göstermek | Kardeşi oyuncaklarını üçüncü kez dağıtınca çileden çıktı. |
| D | ||
| Dal budak salmak | Karmaşık bir biçimde yayılıp genişlemek | Küçük bir tartışma dal budak saldı, bütün sınıf işin içine girdi. |
| Deveye hendek atlatmak | Birine yapılması çok zor, hemen hemen imkânsız olan işleri yaptırabilmek | Kardeşime sebze yedirmek deveye hendek atlatmak gibiydi. |
| Dikkat kesilmek | Bütün dikkatini bir şey üzerinde toplamak | Öğretmen hikâyeyi anlatmaya başlayınca bütün sınıf dikkat kesildi. |
| Dilinde tüy bitmek | Tekrar tekrar söylemekten usanmak, bıkmak | Odanı topla demekten dilimde tüy bitti. |
| Dili tutulmak | Sevinç, korku, şaşkınlık vb. sebeplerle birdenbire söz söyleyemez olmak | Sahneye çıkınca heyecandan dili tutuldu. |
| Dili uzun | İncitici sözler söyleyen, küstah, saygısız (kimse) | Dili uzun olan çocuk herkesi kırdı, sonunda kimse onunla oynamak istemedi. |
| Dize gelmek | Baş eğmek, boyun eğmek | Masalın sonunda kötü dev, kahramanın karşısında dize geldi. |
| Dokuz doğurmak | Merakla, heyecan içinde, sabırsızlıkla beklemek | Karne sonucunu beklerken dokuz doğurdu. |
| Dut yemiş bülbüle dönmek | Neşe ve konuşkanlığını yitirmek, susmak | Her zaman konuşan Mert, yanlış yaptığını anlayınca dut yemiş bülbüle döndü. |
| E | ||
| Ele avuca sığmamak | Söz dinlememek, baskı altına alınmamak, zapt edilememek | Yavru köpek ele avuca sığmıyor, bütün gün koşturuyor. |
| Eli ayağı tutmak | Beden gücü yerinde olmak | Büyükannem eli ayağı tuttuğu sürece bahçesiyle kendisi ilgileniyor. |
| El üstünde tutmak | Bir kimseye çok saygı ve sevgi göstermek | Dedesini ziyarete gelen torunları el üstünde tuttu. |
| Etliye sütlüye karışmamak | Toplum içindeki çeşitli hareketlerden uzak durmak, hiçbir şeyle ilgilenmemek, tartışmalı konulardan kaçınmak | Dedem etliye sütlüye karışmaz, tartışmalardan hep uzak durur. |
| G | ||
| Gemileri yakmak | Geri dönüşü olmayan kararlar vermek | Başka okula geçme kararını verince gemileri yaktı, geri dönmedi. |
| Gözden geçirmek | Niteliğini anlamak için bir şeyin her yanına bakmak, incelemek, muayene etmek | Sınavdan önce notlarımı bir kez daha gözden geçirdim. |
| Göze batmak | Tedirgin etmek, uygunsuz veya yakışıksız görünmek, sırıtmak | Duvardaki kocaman leke hemen göze batıyordu. |
| Gözüne uyku girmemek | Uyuyamamak, uykusuz kalmak | Okulun ilk gününden önceki gece heyecandan gözüne uyku girmedi. |
| Gözü kara | Korkusuz (kimse) | Gözü kara itfaiyeci yanan evden kediyi kurtardı. |
| Gözü tutmak | Güvenmek, beğenmek | Pazardaki kırmızı elmalar annemin gözünü tuttu. |
| Göz boyamak | Kandırmak, yanıltmak, gösterişle aldatmak | Odayı tam toplamadı, oyuncakları yatağın altına iterek göz boyadı. |
| Göz göre göre | Belli ve apaçık olarak, herkesin gözü önünde | Kaleci göz göre göre topu kaçırdı. |
| Göz yummak | Görmezlikten gelmek, hoş görmek, bağışlamak | Öğretmen küçük hatasına bu seferlik göz yumdu. |
| Gün yüzü görmemek | Hiç kullanılmamak, yeni kalmak | Dolabın dibinde duran kazak hiç gün yüzü görmedi, etiketi hâlâ üstünde. |
| H | ||
| Haddini bilmek | Konumuna, durumuna uygun davranmak | Büyükler konuşurken haddini bilip sözlerini kesmedi. |
| Hapı yutmak | Kötü bir duruma düşmek | Yağmurda şemsiyesiz kalınca hapı yuttuğunu anladı. |
| Havadan sudan | Boş, önemsiz şeylerden | Otobüste yanımdaki teyzeyle havadan sudan konuştuk. |
| Hava atmak | Herhangi bir üstünlüğünden dolayı şişinmek, caka yapmak | Yeni ayakkabılarıyla bütün gün hava attı. |
| Hesaba katmak | Dikkate almak, göz önünde bulundurmak | Pikniği planlarken yağmur ihtimalini de hesaba kattık. |
| İ | ||
| İçine kurt düşmek | Kendisine zararı dokunacak bir durum meydana geleceğinden kuşkulanmak | Arkadaşı telefonu açmayınca içine kurt düştü. |
| İçi rahat etmek | Kaygı duyulacak bir konu bulunmadığını öğrenerek ferahlamak | Kardeşinin eve vardığını öğrenince içi rahat etti. |
| İçi sızlamak | Çok üzülmek | Sokaktaki üşüyen kediyi görünce içi sızladı. |
| İki dirhem bir çekirdek | Çok güzel ve özenli giyinmiş | Bayram sabahı herkes iki dirhem bir çekirdek giyinmişti. |
| K | ||
| Kafasına koymak | Kararını önceden vermiş olmak, önceden şartlanmak, bir şey yapmaya kesin karar vererek zamanını beklemek | Bu yıl yüzmeyi öğrenmeyi kafasına koydu. |
| Kafa dengi | Kafadar | Can’la kafa dengi olduğumuz için hiç sıkılmadan oynarız. |
| Kanı kaynamak | Coşkun ve kıpırdak olmak | Kanı kaynayan çocuklar teneffüs zili çalar çalmaz bahçeye koştu. |
| Kara çalmak | Birine iftira etmek, kara sürmek | Masaldaki kötü kalpli kişi, dürüst çobana kara çalmaya çalıştı. |
| Karnı zil çalmak | Çok acıkmış olmak | Uzun yürüyüşten sonra hepimizin karnı zil çalıyordu. |
| Kendini dev aynasında görmek | Kendini olduğundan çok üstün görmek | Bir kez kazandı diye kendini dev aynasında görmeye başladı. |
| Kervana katılmak | Bir topluluğa karışmak | Önce iki kişi şarkı söylemeye başladı, sonra bütün sınıf kervana katıldı. |
| Kılı kırk yarmak | Titiz ve ayrıntılı bir biçimde incelemek, önemle üstünde durmak | Kardeşim yapbozu kılı kırk yararak, her parçayı inceleyerek tamamladı. |
| Kulak misafiri olmak | Yanında konuşulanları hissettirmeden veya istemeden dinlemek | Annemle babamın sürpriz planına istemeden kulak misafiri oldum. |
| Kuyusunu kazmak | Birinin yıkımına çalışmak, kötü duruma düşmesini istemek | Masaldaki kıskanç vezir, iyi kalpli bahçıvanın kuyusunu kazıyordu. |
| L | ||
| Laf ebesi | Çok konuşan, herkese laf yetiştiren kimse; dil ebesi, söz ebesi | Laf ebesi Selin her soruya hemen bir cevap bulur. |
| N | ||
| Nabzına göre şerbet vermek | Birinin hoşuna gidecek, gururunu okşayacak yolda davranmak | Kimseyi kırmamak için herkesin nabzına göre şerbet veriyordu. |
| O | ||
| Ortalığı birbirine katmak | Kargaşa çıkarmak | Kaçan papağan sınıfta ortalığı birbirine kattı. |
| P | ||
| Püf noktası | Bir işin en ince, hassas ve önemli noktası | Kek yapmanın püf noktası fırının kapağını erken açmamaktır. |
| S | ||
| Sinek avlamak | Müşterisi olmayıp boş oturmak | Yağmur yağınca dondurmacı bütün gün sinek avladı. |
| Sözünde durmak | Verdiği sözü yerine getirmek, verdiği sözden dönmemek, verdiği sözü tutmak | Babam sözünde durdu ve hafta sonu bizi parka götürdü. |
| Söz vermek | Bir işi yapacağını kesinlikle bildirmek | Kardeşime oyuncağını tamir edeceğime söz verdim. |
| Sudan çıkmış balığa dönmek | Herhangi bir sebeple ne yapacağını bilememek, çok şaşırmak | Yeni şehirde ilk gün sudan çıkmış balığa döndü. |
| Suya sabuna dokunmamak | Sakıncalı konularla ilgilenmemek, bunlardan söz etmemek | Yazısında suya sabuna dokunmadan yalnızca güzel anılarını anlattı. |
| T | ||
| Taş çatlasa | En fazla | Taş çatlasa on dakikada oraya varırız. |
| Tepesi atmak | Birdenbire öfkeye kapılmak, öfkelenmek | Kardeşi defterini karalayınca tepesi attı. |
| Tozu dumana katmak | Toz kaldırarak hızla gitmek veya kaçmak | Atlar yarış alanında tozu dumana katarak koşuyordu. |
| Toz kondurmamak | Bir şeyde herhangi bir kusurun varlığını kabul etmemek, bir şeyi kusursuz göstermek | Tuttuğu takıma toz kondurmaz, her maçtan sonra onu savunur. |
| Tuzu kuru | Bir işten zarar görmeyen, kazancı yolunda olan (kimse) | Herkes yağmurda ıslanırken arabada oturan Ali’nin tuzu kuruydu. |
| Ü | ||
| Üstüne alınmak | Bir davranışın kendisine karşı olduğunu sanarak tedirgin olmak, alınmak | Öğretmen genel bir uyarı yaptı ama Efe hemen üstüne alındı. |
| V | ||
| Vakit kazanmak | Bir şeye ayrılan süreyi azaltmak | Çantamı akşamdan hazırlayarak sabah vakit kazandım. |
| Y | ||
| Yaka silkmek | Bıkmak, usanmak | Kardeşinin bitmeyen sorularından yaka silkti. |
| Yerinde saymak | İlerleyememek, gelişememek, değişememek | Proje haftalardır yerinde sayıyordu, sonunda yeni bir plan yaptık. |
| Yol göstermek | Ne yapılacağını, nasıl davranılacağını öğretmek | Ağabeyim satranç öğrenirken bana yol gösterdi. |
| Yüreği ağzına gelmek | Birdenbire çok korkmak, aşırı korku veya sevinçten fazlasıyla heyecanlanmak, endişelenmek | Kapı birden çarpınca yüreği ağzına geldi. |
| Yüzünü güldürmek | Birini mutlu etmek, birine iyilik etmek | Yaptığı resimle hasta dedesinin yüzünü güldürdü. |
| Yüzü kızarmak | Utanmak | Herkesin önünde övülünce yüzü kızardı. |
| Yüz çevirmek | Gösterdiği ilgiyi kesmek | Kavga ettikleri günden sonra eski arkadaşından yüz çevirdi. |
| Z | ||
| Zaman öldürmek | Boş şeylerle vakit geçirmek | Otobüsü beklerken kelime oyunu oynayarak zaman öldürdük. |
Çocuklara Deyim Nasıl Öğretilir?
Deyimler çocuklar için soyut gelebilir çünkü gerçek anlamlarıyla mecazi anlamları farklıdır. En etkili yöntem: deyimi her zaman bir örnek cümle içinde göstermek ve günlük hayattan bir durumla ilişkilendirmek. Önce “Bak, sınavı kazandığın için ne kadar sevindin: işte buna ağzı kulaklarına varmak denir” deyin, sonra bulmaca oyunuyla pekiştirin.
Deyim ve Atasözü Farkı
Deyim, cümle içinde kullanılan ve mecazi anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir; atasözü ise öğüt veren, tek başına anlamlı bir cümledir. Atasözlerini de görmek için Atasözleri ve Anlamları sayfamıza göz atın. Masalın özellikleri, bölümleri ve tekerleme örnekleri için Masal Nedir? sayfamız da işinize yarar.
Deyimlerle İlgili Sıkça Sorulanlar
Deyim nedir?
TDK’ya göre deyim, genellikle gerçek anlamından az çok ayrı, kendine özgü bir anlam taşıyan kalıplaşmış söz öbeğidir. Deyimdeki kelimelerin yerine eş anlamlıları konamaz.
Deyim örnekleri nelerdir?
Sık kullanılan deyimlere örnekler: ağzı kulaklarına varmak (çok sevinmek), göz atmak (kısa bir süre bakıvermek), el ele vermek (birlikte çalışmak), dilinde tüy bitmek (tekrar tekrar söylemekten bıkmak), kılı kırk yarmak (çok titiz davranmak), karnı zil çalmak (çok acıkmak).
İlkokulda hangi deyimler öğretilir?
İlkokulda günlük hayatta sık kullanılan, anlamı somut örneklerle gösterilebilen deyimler öğretilir: “ağzı kulaklarına varmak”, “el ele vermek”, “göz atmak” gibi. Bu listedeki deyimler bu seviyeye göre seçildi.
Deyimleri ezberletmeli miyim?
Ezber yerine örnek cümle ve günlük durumlarla öğretmek çok daha kalıcıdır. Her deyimin yanındaki örnek cümle ve kısa açıklama tam bunun için var.
Deyimleri hikayelerle anlatan kitap var mı?
Evet. Bir Atasözü Meselesi ve Birkaç Atasözü Meselesi kitapları atasözü ve deyimleri çocuk hikayeleriyle öğretir; 1. sınıf seviyesine uygundur. Kitaptan seçilmiş 8 etkinlik sayfasını ücretsiz PDF olarak indirebilirsiniz.